یک پژوهشگر حوزه هنر با اشاره به ابعاد مختلف سیره پیامبر اکرم(ص)، بر ضرورت بازخوانی آموزههای نبوی متناسب با مسائل انسان و جامعه امروز تأکید کرد و گفت: سیره پیامبر(ص) میتواند در تقویت و شکلگیری اخلاق فردی و اجتماعی، الگویی راهگشا و الهامبخش باشد.
سیره پیامبر اکرم(ص) در فرهنگ اسلامی تنها مجموعهای از روایتها و گزارشهای تاریخی درباره زندگی پیامبر نیست، بلکه الگویی جامع برای فهم اخلاق، رفتار فردی و اجتماعی و شیوه مواجهه انسان با جهان و دیگران به شمار میرود. از همین رو، بازخوانی سیره نبوی در هر دوره تاریخی میتواند فرصتی برای بازاندیشی در نسبت میان آموزههای دینی و مسائل انسان معاصر فراهم کند؛ بهویژه در روزگاری که الگوهای متنوع و گاه متعارضی از زندگی، اخلاق و مناسبات انسانی پیش روی مخاطبان قرار گرفته است.
هنر در این میان، بهعنوان یکی از مؤثرترین زبانهای ارتباطی، ظرفیت ویژهای برای بازنمایی و تفسیر مفاهیم سیره نبوی دارد. هنرهای تجسمی میتوانند مفاهیمی همچون رحمت، کرامت، عدالت، همدلی، وحدت و اخلاق را از سطح مفاهیم انتزاعی فراتر برده و در قالب تصویر، رنگ، فرم، فضا و نشانه به تجربهای ملموس برای مخاطب تبدیل کنند. با این حال، پرداختن هنری به شخصیت پیامبر اکرم(ص) و دیگر شخصیتهای مقدس، به دلیل حساسیتهای دینی و محدودیتهای بازنمایی، نیازمند شناخت دقیق هم از موضوع و هم از زبان هنر است؛ بهگونهای که اثر هنری به بازنمایی سطحی و صرفاً ظاهری تقلیل پیدا نکند.
ایکنا پیرامون این موضوع با مرتضی گودرزی دیباج گفتوگویی انجام داده است. گودرزی دیباج، عضو هیئت علمی دانشگاه سوره، نقاش، پژوهشگر هنر، رئیس اسبق مرکز هنرهای تجسمی حوزه هنری و... است. وی که دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را در رشته نقاشی در دانشکده هنرهای زیبای تهران و دانشگاه آزاد اسلامی گذرانده، در مقطع دکتری فلسفه هنر از دانشگاه مرکزی انگلیس در بیرمنگام فارغالتحصیل شده است. در ادامه مشروح این گفتوگو را با هم میخوانیم
ایکنا - در شرایطی که انسان امروز با حجم گستردهای از تصاویر، اطلاعات و روایتهای گوناگون مواجه است، هنر چه نقشی در بازخوانی و عرضه سیره نبوی میتواند داشته باشد؟
پرداختن به سیره نبوی از منظر دینی و حکمی یک ضرورت تام و اجتنابناپذیر است، زیرا انسان برای پیمودن مسیر زندگی و رسیدن به کمال، نیازمند الگوهایی است که بتواند در رفتار و انتخابهای خود به آنها مراجعه کند. انسان بدون الگو در معرض لغزشهای فراوان قرار میگیرد و در جهان امروز که معیارهای گوناگون و گاه متعارض برای زندگی ارائه میشود، این نیاز جدیتر از گذشته است. سیره پیامبر اکرم و پس از ایشان سیره اهلبیت، برای انسان مسلمان صرفاً مجموعهای از روایتهای تاریخی نیست، بلکه چراغی برای تشخیص مسیر صحیح زندگی است. انسان وقتی میخواهد در اخلاق، رفتار اجتماعی، عبادت، ارتباط با دیگران و مواجهه با دشواریهای زندگی راهی مطمئن پیدا کند، به شخصیتهایی مراجعه میکند که در فرهنگ دینی بهعنوان الگوهای کامل معرفی شدهاند. بنابراین پرداختن به سیره نبوی پیش از آنکه یک موضوع تزئینی یا انتخابی باشد، بخشی از مسئولیت فرهنگی و انسانی جامعه اسلامی است.
هنر نیز نمیتواند نسبت به چنین موضوعی بیتفاوت باشد، زیرا هنر یکی از مهمترین زبانهای ارتباط انسان با انسان است. آموزههای دینی از راههای گوناگون به جامعه منتقل میشوند؛ بخشی از این انتقال از طریق آموزش، بخشی از طریق کتاب و سخنرانی و بخشی نیز از طریق تجربههای مستقیم و فرهنگی صورت میگیرد. هنر در میان این ابزارها جایگاه ویژهای دارد، زیرا میتواند مفاهیم را در قالب زبانهای متنوع و برای مخاطبان گوناگون بازآفرینی کند. هنرمند میتواند یک مفهوم اخلاقی، انسانی یا معنوی را از قالب صرفاً نظری خارج کند و آن را در قالب تصویر، رنگ، فرم، حرکت، فضا، روایت یا نشانه عرضه کند. در نتیجه، هنرمندانی که توانایی بیان مفاهیم سیره نبوی را در زبانهای مختلف هنری دارند، میتوانند میان میراث معنوی گذشته و نیازهای انسان امروز ارتباط ایجاد کنند. این وظیفه البته به این معنا نیست که هر هنرمندی با هر زبان و قالبی میتواند هر مفهومی را به شکل مطلوب عرضه کند، بلکه اقتضائات هر هنر باید بهدقت شناخته شود.
از منظر زیباییشناختی نیز سیره نبوی ظرفیت بسیار گستردهای دارد. یکی از مهمترین ویژگیهای سیره پیامبر، تأکید بر اخلاق، رحمت، زیبایی رفتار، مدارا، وحدت و کرامت انسان است. این مفاهیم هنگامی که وارد عالم هنر میشوند، میتوانند به عناصر زیباییشناختی تبدیل شوند و در فرم، رنگ، ترکیببندی، ریتم و ساختار اثر نمود پیدا کنند. هنر صرفاً زمانی دینی نیست که در آن یک شخصیت مقدس یا یک نماد مذهبی بهصورت مستقیم دیده شود. گاهی یک اثر میتواند بدون استفاده مستقیم از شمایل پیامبر، روح یک آموزه نبوی را منتقل کند. برای مثال، مفاهیمی مانند رحمت، همدلی، گذشت، وحدت و توجه به انسان میتوانند موضوع خلق آثار هنری قرار بگیرند. در چنین شرایطی هنر از بازنمایی ظاهری عبور میکند و به لایههای عمیقتر سیره نزدیک میشود.
این ضرورت در روزگار معاصر حتی بیشتر شده است، زیرا انسان امروز با سیلی از دادهها و تصاویر مواجه است. در هر لحظه تصاویر، روایتها، تبلیغات، اطلاعات و دیدگاههای گوناگون ذهن انسان را تحت تأثیر قرار میدهند و بسیاری از این دادهها نهتنها درست و معتبر نیستند، بلکه گاه بهصورت هدفمند برای ایجاد ابهام یا تغییر نگرش مخاطب تولید میشوند. در چنین فضایی، مراجعه دوباره به منابع معتبر و بازخوانی الگوهای دینی اهمیت بیشتری پیدا میکند. هنر میتواند در این میان نقش واسطهای مؤثر داشته باشد، اما به شرط آنکه بهجای تکرار ظاهری و سطحی، به شناخت عمیق موضوع برسد. اگر هنر بتواند سیره نبوی را با زبان زمانه و در عین حال با حفظ شأن و حقیقت آن عرضه کند، میتواند مخاطب امروز را به گفتوگویی تازه با این میراث دعوت کند.
البته باید میان ضرورت پرداختن به یک موضوع و چگونگی پرداختن به آن تفاوت قائل شد. ممکن است موضوعی بسیار ارزشمند باشد، اما قالب انتخابشده برای بیان آن مناسب نباشد. سینما، نقاشی، گرافیک، ادبیات، تئاتر و هنرهای دیگر هر یک ظرفیتها و محدودیتهای خاص خود را دارند. نمیتوان انتظار داشت مفهومی که در شعر بهخوبی بیان میشود، عیناً در یک پوستر نیز قابل انتقال باشد. هنرمند باید هم موضوع را بشناسد و هم زبان هنری خود را. همچنین سیاستگذار، سفارشدهنده و مدیر فرهنگی نیز باید این تفاوتها را در نظر گیرند. بخشی از ناکامی آثار دینی به این دلیل است که سفارشدهنده بدون شناخت زبان هنر، انتظار دارد یک مفهوم پیچیده با هر قالبی به یک شکل منتقل شود. بنابراین ضرورت پرداختن به سیره نبوی قطعی است، اما موفقیت در این مسیر نیازمند شناخت، مطالعه، انتخاب درست قالب و توجه جدی به زبان هنر است.
ایکنا - در بازنمایی شخصیت پیامبر اکرم(ص) و دیگر شخصیتهای مقدس همواره محدودیتها و حساسیتهای فراوانی وجود داشته است، با توجه به این محدودیتها، هنرهای تجسمی چگونه میتوانند به ساحت معنوی و انسانی پیامبر نزدیک شوند؟
بازنمایی مستقیم چهره پیامبر اکرم(ص) از ظریفترین و دشوارترین موضوعاتی است که یک هنرمند میتواند با آن مواجه شود. مسئله فقط این نیست که آیا از نظر فنی میتوان چهرهای را طراحی یا نقاشی کرد، بلکه پرسش اصلی این است که هنرمند دقیقاً چه چیزی را میخواهد بازنمایی کند. اگر قرار باشد صرفاً یک چهره مادی و ظاهری تولید شود، چنین کاری با حقیقت موضوع فاصله زیادی خواهد داشت. در فرهنگ دینی، وقتی درباره پیامبر اکرم سخن میگوییم، با یک شخصیت تاریخی صرف مواجه نیستیم، بلکه با جایگاه معنوی و انسانی شخصیتی مواجهیم که برای مسلمانان حامل پیام الهی و الگوی زندگی است. بنابراین تصویرسازی او نمیتواند تنها یک مسئله فنی باشد. هنرمند باید بداند که میان تصویر یک چهره و بازنمایی مقام یک شخصیت تفاوت بسیار زیادی وجود دارد.
پرداختن به سیره نبوی از منظر دینی و حکمی یک ضرورت تام و اجتنابناپذیر است، زیرا انسان برای پیمودن مسیر زندگی و رسیدن به کمال، نیازمند الگوهایی است که بتواند در رفتار و انتخابهای خود به آنها مراجعه کند
در روایتهای تاریخی نیز نمونههایی وجود دارد که نشان میدهد گاهی تشخیص ظاهری پیامبر از دیگر افراد حاضر در یک جمع برای کسانی که وارد مجلس میشدند آسان نبوده است. این نکته میتواند ما را به این مسئله متوجه کند که اهمیت شخصیت پیامبر(ص) را نباید صرفاً در ویژگیهای ظاهری جستوجو کرد. اگر هنرمند بخواهد با استفاده از چند تصویر موجود، چهرهای را بازسازی کند و سپس با تغییر ابرو، چشم، پوست یا سایر عناصر ظاهری آن را بهعنوان چهره مقدس عرضه کند، در حقیقت مسئله اصلی را از دست داده است. چنین کاری ممکن است از نظر تکنیکی قابل قبول باشد، اما از نظر معرفتی و حتی هنری با اشکالات جدی روبهرو است. مخاطب تصویری را که میبیند در ذهن خود تثبیت میکند و آن تصویر ممکن است بهتدریج جایگزین تصور ذهنی او از آن شخصیت شود. بنابراین یک تصویر ضعیف یا نادرست میتواند آثار ماندگاری بر ذهن مخاطب بگذارد. به همین دلیل، هنرمند برای نزدیک شدن به چنین موضوعی به دو بال نیاز دارد؛ نخست توانایی فنی و تسلط بر زبان و بیان هنری و دوم شناخت و آمادگی معرفتی و درونی. داشتن یکی از این دو کافی نیست. هنرمندی که دانش دینی دارد اما زبان هنر را نمیشناسد، ممکن است نتواند مفهوم مورد نظر را بهدرستی بیان کند. از سوی دیگر، هنرمندی که از نظر تکنیکی بسیار تواناست اما نسبت به شخصیت و موضوع شناخت کافی ندارد، ممکن است اثری بسازد که از نظر ظاهر چشمگیر باشد ولی در عمق خود تصویری نادرست یا تقلیلیافته ارائه دهد. بنابراین پیش از آنکه هنرمند قلم یا ابزار خود را به دست گیرد، باید درباره موضوع مطالعه کرده باشد و نسبت خود را با آن روشن کرده باشد. چنین آمادگیای به معنای ادعای رسیدن به مقام معنوی پیامبر نیست، بلکه به معنای نزدیک شدن مسئولانه و آگاهانه به موضوع است.
در این میان، استفاده از بیان غیرمستقیم میتواند ظرفیتهای فراوانی ایجاد کند. هنرمند میتواند بهجای تصویر مستقیم، از نشانهها، فضاها، نور، رنگ، ترکیببندی، حرکت و روایت بهره گیرد و مخاطب را به یک تجربه معنوی هدایت کند. گاهی یک فضای خالی، یک نور، یک مسیر، یک جمع انسانی یا یک ترکیببندی میتواند مفهوم رحمت، هدایت یا وحدت را بسیار عمیقتر از تصویر مستقیم منتقل کند.
هنر در بسیاری از موارد زمانی موفقتر است که اجازه دهد ذهن مخاطب در تکمیل اثر مشارکت کند. اگر همهچیز بهصورت صریح و توضیحی ارائه شود، بخش مهمی از ظرفیت تخیل و تفسیر مخاطب از بین میرود. البته این امر به معنای مبهم بودن بیدلیل اثر نیست. اثر باید نشانهها و ساختاری داشته باشد که مخاطب بتواند از طریق آنها به مفهوم نزدیک شود. بنابراین شمایلنگاری شخصیتهای مقدس یک موضوع بسیار ظریف و در عین حال پرخطر است و باید در آن شأن موضوع، توانایی هنرمند و ظرفیت مخاطب همزمان در نظر گرفته شود. اگر این سه عنصر رعایت نشوند، نتیجه ممکن است بهجای ارتقای تصویر ذهنی مخاطب، آن را محدود کند.
در چنین شرایطی، گاهی بهتر است هنرمند بهجای اصرار بر چهره، به سراغ روح و معنای سیره برود. همانگونه که برای نشان دادن یک گل طبیعی همیشه لازم نیست تصویر دقیق گل را ارائه کنیم، در هنر دینی نیز همیشه لازم نیست برای نزدیک شدن به یک شخصیت مقدس، چهره او را نشان دهیم. ممکن است اثر با نمایش اخلاق، رحمت، کرامت و وحدت بسیار بیشتر به حقیقت آن شخصیت نزدیک شود. هنر اگر بتواند این فاصله میان ظاهر و معنا را درک کند، ظرفیت بسیار بیشتری برای پرداختن به سیره نبوی خواهد داشت.
ایکنا - آیا در میان ابعاد گوناگون سیره پیامبر اکرم(ص) مانند عبادات، زندگی فردی، رفتار اجتماعی، اخلاق و روابط انسانی، برخی موضوعات ظرفیت بیشتری برای تبدیل شدن به اثر تجسمی دارند و انتخاب این موضوعات بر چه اساسی باید انجام شود؟
بدون تردید هر بخشی از سیره پیامبر اکرم(ص) ظرفیت یکسانی برای ورود به همه قالبهای هنری ندارد. ما معمولاً برای شناخت سیره از روایت آغاز میکنیم و سپس به متن و بطن آن روایت میرسیم. این روش در بسیاری از موضوعات دینی ضروری است، زیرا آنچه امروز درباره زندگی پیامبر میدانیم از طریق منابع تاریخی، روایی و دینی به ما رسیده است. بنابراین هنرمند نمیتواند بدون توجه به روایت و منابع، مستقیماً به سراغ تصویرسازی برود. در عین حال، صرف مطالعه روایت نیز کافی نیست، زیرا روایت برای تبدیل به اثر هنری نیازمند ترجمه شدن به زبان خاص هنر است. هنرمند باید تشخیص دهد که کدام بخش از روایت قابلیت تبدیل شدن به تصویر دارد و کدام بخش بهتر است در قالب ادبیات، سینما یا رسانه دیگری بیان شود.
برای نمونه، شعر و ادبیات به دلیل برخورداری از زبان انتزاعی میتوانند بسیاری از مفاهیم معنوی را بدون نیاز به تصویر مادی بیان کنند. شاعر میتواند با استعاره و تخیل، مخاطب را به فضایی هدایت کند که شاید در نقاشی بهسختی قابل ساختن باشد. اما در گرافیک و پوستر، شرایط متفاوت است. پوستر معمولاً به یک تصویر یا مجموعه محدودی از نشانهها نیاز دارد و نمیتواند همه ابعاد یک روایت پیچیده را منتقل کند. در نقاشی نیز هنرمند با محدودیتهای خاص خود مواجه است. گاهی حتی در نقاشیهای روایی، هنرمند مجبور میشود از نوشته استفاده کند تا مخاطب بداند چه کسی در تصویر حضور دارد و چه اتفاقی در حال رخ دادن است.
این مسئله نشان میدهد که انتخاب قالب باید پس از شناخت موضوع انجام شود، نه اینکه ابتدا یک قالب انتخاب کنیم و سپس تلاش کنیم هر موضوعی را در آن جای دهیم. در مقابل، برخی قالبها امکانات بیشتری برای روایت دارند. سینما میتواند همزمان از تصویر، صدا، موسیقی، دیالوگ، حرکت، فضا، بازی بازیگران، نور و زمان استفاده کند. سینما میتواند یک صحنه را در زمان حال نشان دهد، سپس به گذشته بازگردد و دوباره به زمان حال برگردد. میتواند گفتوگو را با موسیقی و تصویر ترکیب کند و لایههای مختلفی از یک روایت را در اختیار مخاطب قرار دهد. بنابراین ممکن است یک مفهوم در سینما قابلیت بیشتری برای بیان داشته باشد تا در نقاشی. البته این به معنای برتری مطلق یک هنر بر هنر دیگر نیست، بلکه نشاندهنده تفاوت ظرفیتهاست. هر هنر زمانی موفق است که از امکانات واقعی زبان خودش استفاده کند.
در مورد شناخت هنرمند نیز باید چند سطح را از یکدیگر تفکیک کرد. نخست شناخت حرفهای است؛ هنرمند باید زبان و ابزار هنر خود را بهخوبی بشناسد. دوم شناخت تاریخی و فرهنگی است؛ باید بداند روایت در چه زمینهای شکل گرفته و چه مفاهیمی در پشت آن قرار دارد. سوم شناخت دینی و معرفتی است؛ هنرمند باید منابع معتبر را مطالعه کند و تفاوت میان روایتهای معتبر و مطالب ضعیف یا نادرست را بشناسد. چهارم نیز نوعی آمادگی شخصی و اخلاقی است که باعث میشود هنرمند با موضوع صرفاً بهعنوان یک سوژه برای تولید اثر برخورد نکند. این چهار سطح وقتی در کنار هم قرار گیرند، امکان خلق اثر پختهتر را فراهم میکنند. از سوی دیگر، مخاطب نیز باید برای فهم اثر زمینه داشته باشد.
بسیاری از آثار هنری دینی در گذشته در بستری خلق شدهاند که مخاطبان با روایتها و نمادهای آنها آشنا بودند. اگر امروز همان آثار را بدون شناخت زمینه تاریخی و فرهنگی ببینیم، ممکن است حتی متوجه نشویم چه شخصیت یا رویدادی در تصویر حضور دارد. این مسئله در هنرهای دینی فرهنگهای مختلف نیز دیده میشود. برای فهم بسیاری از آثار هنری مسیحی در غرب، مخاطب باید داستانهای کتاب مقدس و سنتهای تصویری مربوط به آن را بشناسد. در جامعه خود ما نیز شناخت روایتهای دینی و تاریخی برای فهم آثار اهمیت دارد. بنابراین تولید اثر هنری تنها یک طرف ماجرا نیست؛ باید زمینه فرهنگی و آموزشی مخاطب نیز تقویت شود تا اثر بتواند ارتباط واقعی خود را برقرار کند.
ایکنا - با توجه به اینکه هنر اسلامی در دورههای مختلف توانسته است میان معنویت، زیبایی و زندگی اجتماعی پیوند ایجاد کند، چگونه میتوان از تجربه تاریخی هنر اسلامی برای تولید آثاری درباره سیره نبوی در روزگار معاصر استفاده کرد؟
یکی از ظرفیتهای مهم سیره نبوی برای هنر، توجه به زیبایی اخلاقی است. پیامبر اکرم در فرهنگ اسلامی بیش از آنکه صرفاً با استدلالهای نظری شناخته شود، با اخلاق و رفتار خود شناخته میشود. قرآن نیز بر اخلاق عظیم پیامبر تأکید میکند و همین اخلاق میتواند نقطه آغاز بسیار مهمی برای هنر باشد. وقتی ما از زیبایی سخن میگوییم، نباید زیبایی را فقط در شکل ظاهری یک اثر جستوجو کنیم. رفتار انسانی، رحمت، گذشت، مهربانی، عدالت و توجه به کرامت انسان نیز میتوانند موضوع زیباییشناسی قرار بگیرند. اگر هنرمند بتواند این زیبایی اخلاقی را به زبان فرم، رنگ، فضا و روایت تبدیل کند، در حقیقت بدون آنکه ضرورتاً چهره پیامبر را به تصویر بکشد، میتواند مخاطب را با بخشی از روح سیره نبوی مواجه کند.
هنر اسلامی در طول قرنها نیز در بسیاری از سرزمینهای اسلامی بر پایههایی شکل گرفته که میان آنها میتوان زیبایی، هماهنگی، وحدت و هارمونی را مشاهده کرد. در معماری، نقوش، تزئینات، خوشنویسی و بسیاری از قالبهای هنری، تنوع عناصر در کنار وحدت کلی قرار گرفته است. ممکن است یک اثر از تعداد زیادی نقش و جزئیات تشکیل شده باشد، اما در نهایت همه آنها در یک ساختار هماهنگ قرار میگیرند. این ویژگی میتواند برای هنر معاصر نیز الهامبخش باشد. وحدت به معنای حذف تنوع نیست، بلکه به معنای قرار گرفتن تفاوتها در یک ساختار هماهنگ است. این مفهوم حتی میتواند بهعنوان استعارهای برای جامعه اسلامی مورد استفاده قرار گیرد؛ جوامعی با فرهنگها، زبانها و سنتهای مختلف که میتوانند در عین تفاوت، حول ارزشهای مشترک قرار بگیرند.
استفاده از بیان غیرمستقیم میتواند ظرفیتهای فراوانی ایجاد کند. هنرمند میتواند بهجای تصویر مستقیم، از نشانهها، فضاها، نور، رنگ، ترکیببندی، حرکت و روایت بهره بگیرد و مخاطب را به یک تجربه معنوی هدایت کند
از همین منظر، اگر هدف هنر این باشد که به وحدت میان مسلمانان کمک کند، بهتر است بهجای تمرکز افراطی بر نقاط اختلاف، عناصر مشترک را برجسته کند. در طول تاریخ، هنرمندان مسلمان در سرزمینهای مختلف با وجود تفاوتهای محلی، بر بسیاری از اصول مشترک تکیه کردهاند. امروز نیز میتوان همین رویکرد را دنبال کرد. سیره پیامبر، اخلاق نبوی، رحمت، کرامت انسان، عدالت، کمک به دیگران، توجه به خانواده، احترام به انسان و دعوت به همدلی از جمله موضوعاتی هستند که میتوانند برای مخاطبان گسترده مسلمان قابل فهم باشند. وقتی یک اثر بر چنین مفاهیمی تأکید میکند، امکان ارتباط آن با گروههای مختلف بیشتر میشود و اثر میتواند از مرزهای جغرافیایی و حتی فرهنگی عبور کند.
این موضوع در شرایط امروز اهمیت بیشتری دارد، زیرا اختلافها گاهی به شکل گستردهای برجسته میشوند و حتی از دوران کودکی، برخی روایتهای تفرقهآمیز در ذهن افراد شکل میگیرند. هنر میتواند در برابر این روند نقش دیگری ایفا کند. اگر هنرمندان مسلمان از کشورهای مختلف بتوانند درباره موضوعات مشترک آثار مشترک تولید کنند، زمینهای برای گفتوگو و شناخت متقابل فراهم میشود. در چنین رویکردی، هنر به ابزاری برای حذف تفاوتها تبدیل نمیشود، بلکه به بستری برای دیدن اشتراکات تبدیل میشود. این نکته بسیار مهم است، زیرا وحدت واقعی زمانی شکل میگیرد که تفاوتها به رسمیت شناخته شوند اما ارزشهای مشترک نیز دیده شوند.البته در این مسیر باید مراقب بود که مفهوم وحدت به یک شعار ساده تبدیل نشود. اثر هنری باید از درون دارای ساختار وحدتگرا باشد و این وحدت را در فرم و محتوا نشان دهد. همانطور که در یک اثر هنری موفق، عناصر مختلف در کنار هم قرار میگیرند و در نهایت یک کلیت هماهنگ میسازند، در یک اثر درباره سیره نبوی نیز باید میان محتوا، فرم، رنگ، روایت و مخاطب تناسب وجود داشته باشد. اگر هنرمند تنها یک عبارت درباره وحدت بنویسد، لزوماً اثر او وحدتگرا نیست. اما اگر ساختار اثر بتواند تنوع را در کنار هماهنگی نشان دهد، خود اثر حامل یک تجربه وحدتبخش خواهد بود. اینجا است که تجربه تاریخی هنر اسلامی میتواند برای هنر معاصر الهامبخش باشد و سیره نبوی را نه فقط بهعنوان یک موضوع، بلکه بهعنوان منبعی برای شکل دادن به زبان زیباییشناختی و انسانی هنر مورد توجه قرار دهد.
ایکنا - یکی از نمونههای شناختهشده پرداختن به سیره پیامبر در هنر معاصر فیلم محمد رسولالله ساخته مصطفی عقاد است، این اثر چگونه توانست در میان بخش گستردهای از مسلمانان ماندگار شود و چه ویژگیهایی در ساختار آن وجود داشت؟
این فیلم توانست در بخش گستردهای از جهان اسلام دیده شود و در حافظه جمعی بسیاری از مخاطبان باقی بماند. بدون ورود به تمام ابعاد و نقدهای مربوط به فیلم، میتوان گفت بخشی از ماندگاری آن به امکانات سینما و همچنین به ساختار روایی اثر مربوط است. سینما میتواند یک شخصیت و یک دوره تاریخی را در قالب مجموعهای از تصاویر، صداها، فضاها و روابط انسانی پیش روی مخاطب قرار دهد. همچنین استفاده از بازیگران، طراحی صحنه، موسیقی و روایت باعث میشود مخاطب بتواند وارد یک جهان داستانی شود. این امکانات در هنرهای تجسمی به همین شکل وجود ندارد و بنابراین نمیتوان انتظار داشت یک نقاشی یا پوستر دقیقاً همان تجربهای را ایجاد کند که یک فیلم سینمایی ایجاد میکند.
اما نکته مهمتر از خود قالب، شیوه انتخاب موضوع و مخاطب است. اگر قرار باشد اثری در سطح جهان اسلام ارتباط برقرار کند، باید به موضوعاتی توجه کند که ظرفیت فراتر رفتن از مرزهای محلی را دارند. سیره نبوی در ذات خود چنین ظرفیتی دارد، اما نحوه روایت آن تعیین میکند که این ظرفیت بالفعل شود یا نه. هنرمند باید بداند که مخاطب او فقط یک گروه محدود با پیشزمینه مشابه نیست. ممکن است مخاطبی در آفریقا، خاورمیانه، ایران، آسیای مرکزی یا شرق آسیا با اثر مواجه شود و هر یک از آنها پیشزمینه فرهنگی متفاوتی داشته باشند. بنابراین هرچه اثر بتواند بر ارزشهای مشترک انسانی و اسلامی تکیه کند، احتمال ارتباط آن با مخاطبان مختلف بیشتر خواهد بود.
در این زمینه، یکی از مهمترین اصول، توجه به وجوه مشترک مسلمانان است. اگر هنرمندان بخواهند اثری تولید کنند که به تقویت ارتباط میان جوامع اسلامی کمک کند، بهتر است از ظرفیتهای مشترک سیره پیامبر استفاده کنند. اخلاق، رحمت، کرامت، عدالت، وحدت، کمک به دیگران و احترام به انسان از جمله موضوعاتی هستند که امکان تبدیل شدن به زبان مشترک را دارند. این رویکرد به معنای حذف تاریخ یا نادیده گرفتن اختلافات نیست، بلکه به این معناست که اثر هنری قرار نیست همه اختلافات تاریخی و کلامی را در یک قاب جمع کند. هنر میتواند نقطهای را انتخاب کند که در آن امکان گفتوگو بیشتر است و سپس همان نقطه را با زبان هنری قدرتمند بسط دهد. البته تجربه یک فیلم سینمایی را نمیتوان بهصورت مکانیکی به نقاشی یا سایر هنرها منتقل کرد. هر قالب باید امکانات خودش را بشناسد. نقاشی باید از ظرفیت رنگ، فرم، ترکیببندی و سکوت تصویری استفاده کند. گرافیک باید ایجاز و قدرت نشانه را جدی بگیرد. مجسمهسازی باید نسبت حجم و فضا را بشناسد و ادبیات نیز باید از ظرفیت زبان و تخیل استفاده کند. در عین حال، یک اصل مشترک میان همه آنها وجود دارد و آن شناخت دقیق موضوع و مخاطب است. اگر هنرمند نداند چه چیزی را میخواهد بیان کند و با چه کسی سخن میگوید، حتی پیشرفتهترین تکنیکها نیز نمیتوانند اثر را نجات دهند.
سیاستگذاران و سفارشدهندگان فرهنگی نیز در این میان مسئولیت مهمی دارند. آنها نباید صرفاً به دنبال تولید تعداد زیادی اثر با موضوعات مذهبی باشند، بلکه باید به کیفیت، تناسب قالب، توانایی هنرمند و ظرفیت ارتباطی اثر توجه کنند. گاهی یک اثر کوچک و دقیق میتواند تأثیر بیشتری از مجموعهای بزرگ از آثار سطحی داشته باشد. همچنین لازم است به هنرمند فرصت مطالعه و تحقیق داده شود و سفارش هنری صرفاً به یک موضوع و زمان تحویل محدود نشود. تولید اثر درباره سیره نبوی نیازمند شناخت است و شناخت نیز زمان میخواهد. اگر این مقدمات فراهم شود، هنر میتواند آثاری تولید کند که نهتنها برای یک جامعه، بلکه برای مخاطبان گستردهتری در جهان اسلام و حتی خارج از آن قابل ارتباط و فهم باشد.
ایکنا - با توجه به اینکه ورود بیش از اندازه به جزئیات مادی زندگی پیامبر و شخصیتهای مقدس گاهی میتواند اصل پیام و معنای سیره را تحت تأثیر قرار دهد، هنرمند در انتخاب جزئیات برای یک اثر هنری درباره سیره نبوی باید چه معیارهایی داشته باشد و چگونه تشخیص دهد که کدام جزئیات برای فهم مخاطب ضروری است و کدام جزئیات صرفاً جنبه حاشیهای دارد و ممکن است ذهن مخاطب را از اصل پیام دور کند؟
یکی از مسائل مهم در هنر دینی، تشخیص اندازه و جایگاه جزئیات است. هر اطلاعاتی که درباره یک شخصیت یا یک واقعه وجود دارد، لزوماً برای تبدیل شدن به اثر هنری مناسب نیست. در زندگی پیامبر و دیگر شخصیتهای مقدس نیز روایتها و جزئیات فراوانی وجود دارد، اما هنرمند باید از خود بپرسد که این جزئیات چه نقشی در انتقال مفهوم اصلی دارند. اگر جزئیاتی هیچ کمکی به فهم موضوع نکند و تنها برای ایجاد هیجان یا جذابیت ظاهری وارد اثر شود، ممکن است نهتنها سودی نداشته باشد، بلکه مخاطب را از اصل موضوع دور کند. هنر قرار نیست همه اطلاعات را همزمان به مخاطب تحویل دهد. هنر باید از میان اطلاعات، آن چیزی را انتخاب کند که برای تجربه مورد نظر ضروری است.
در بسیاری از موارد، پرداختن بیش از اندازه به جزئیات مادی میتواند شخصیت مقدس را از جایگاه معنوی خود پایین بیاورد و او را به یک موضوع صرفاً تاریخی یا مادی تبدیل کند. این خطر در هنرهای تصویری بیشتر دیده میشود، زیرا تصویر برای مخاطب بسیار ملموس است. وقتی یک تصویر با جزئیات زیاد ارائه میشود، مخاطب ممکن است تصور کند حقیقت شخصیت مورد نظر دقیقاً در همان جزئیات خلاصه شده است. در حالی که سیره پیامبر برای مسلمانان مجموعهای از رفتارها و اتفاقات منفصل نیست، بلکه یک منظومه معنایی است. اگر اثر هنری فقط به یک حادثه یا جزئیات ظاهری آن حادثه بپردازد و نسبت آن را با معنای کلی سیره نادیده بگیرد، امکان دارد اثر از هدف اصلی فاصله بگیرد.
فیلم «محمد رسولالله» ساخته مصطفی عقاد نمونه مهمی برای بررسی ظرفیت هنر در پرداختن به سیره پیامبر است، زیرا این فیلم توانست در بخش گستردهای از جهان اسلام دیده شود و در حافظه جمعی بسیاری از مخاطبان باقی بماند
این مسئله به معنای حذف جزئیات نیست. برخی جزئیات برای روایت ضروری هستند و بدون آنها مخاطب نمیتواند موضوع را بفهمد. معیار باید ارتباط جزئیات با معنای اثر باشد. اگر یک جزئیات باعث میشود مخاطب بهتر با مفهوم رحمت، عدالت، شجاعت، صبر یا وحدت آشنا شود، میتواند ارزشمند باشد. اما اگر فقط برای تحریک احساسات یا ایجاد جلوه نمایشی وارد اثر شود، باید با احتیاط بیشتری با آن برخورد کرد. در هنر دینی، انتخاب نکردن نیز بخشی از هنر است. هنرمند باید بداند چه چیزی را نشان دهد و چه چیزی را نشان ندهد. گاهی حذف یک جزئیات میتواند اثر را قویتر کند، زیرا فضای بیشتری برای تخیل و دریافت معنایی مخاطب ایجاد میکند.
در سنت فرهنگی ما نیز نوعی حیا و احتیاط در مواجهه با شخصیتهای مقدس وجود داشته است. در بسیاری از روایتها و آیینهای دینی، هنگامی که موضوع به نقطهای بسیار حساس میرسد، گاهی بهجای توصیف کامل و مستقیم، از دعا، صلوات، سکوت یا اشاره استفاده میشود. این رفتار نشان میدهد که همیشه بیشتر گفتن یا بیشتر نشان دادن به معنای انتقال بهتر نیست. هنر نیز میتواند از همین منطق استفاده کند. یک اثر میتواند بخشی از روایت را آشکار و بخش دیگری را به ذهن مخاطب واگذار کند. در این صورت مخاطب فقط مصرفکننده تصویر نیست، بلکه در ساختن معنای اثر مشارکت میکند. بنابراین یکی از معیارهای اصلی هنرمند باید این باشد که هر عنصر اثر چه نسبتی با پیام اصلی دارد. اگر قرار است اثر درباره سیره نبوی باشد، باید در نهایت ما را به فهمی از سیره نزدیک کند، نه اینکه صرفاً یک صحنه تاریخی را بازسازی کند. این تفاوت بسیار مهم است. بازسازی تاریخی میتواند بخشی از هنر باشد، اما هنر دینی در بهترین حالت از بازسازی عبور میکند و به معنا میرسد. هرچه اثر بتواند میان فرم و معنا، جزئیات و کلیت، زیبایی و حقیقت تعادل برقرار کند، احتمال ماندگاری آن بیشتر میشود. مخاطب ممکن است جزئیات یک تصویر را فراموش کند، اما اگر اثر بتواند مفهومی انسانی و معنوی در ذهن او باقی بگذارد، آن اثر به هدف عمیقتری دست یافته است.
ایکنا - اگر بخواهیم در نهایت برای آینده هنرهای تجسمی و دیگر شاخههای هنری در حوزه سیره نبوی یک مسیر عملیترسیم کنیم، از نظر شما مهمترین وظایف هنرمند، پژوهشگر، سفارشدهنده و سیاستگذار فرهنگی چیست و چه تغییراتی باید در روند تولید آثار ایجاد شود؟
نخستین گام این است که همه کسانی که در این حوزه فعالیت میکنند بپذیرند که تولید اثر درباره سیره نبوی یک کار ساده و صرفاً سفارشی نیست. هنرمند باید هم در زبان هنر خود توانمند باشد و هم موضوع را بشناسد. پژوهشگر باید بتواند منابع معتبر را از مطالب ضعیف تفکیک کند و اطلاعات را به شکلی در اختیار هنرمند قرار دهد که قابل استفاده در فرایند خلاقیت باشد. سفارشدهنده نیز باید بداند که هنر با دستورهای جزئی و محدودکننده به نتیجه مطلوب نمیرسد. اگر همه این عناصر کنار هم قرار بگیرند، امکان تولید اثری فراهم میشود که هم از نظر معرفتی قابل دفاع باشد و هم از نظر هنری ارزش داشته باشد. در غیر این صورت، ممکن است اثر از نظر محتوایی درست باشد اما از نظر هنری ضعیف، یا از نظر هنری جذاب باشد اما از نظر معرفتی دچار خطا شود.
همکاری میان متخصصان حوزههای مختلف میتواند در این زمینه بسیار مفید باشد. یک هنرمند لزوماً متخصص تاریخ اسلام یا علوم حدیث نیست و انتظار چنین تخصصی نیز از همه هنرمندان منطقی نیست. اما میتوان گروههایی تشکیل داد که در آنها هنرمند، پژوهشگر تاریخ، متخصص مطالعات دینی و حتی متخصص ارتباطات و مخاطبشناسی در کنار یکدیگر کار کنند. چنین همکاریای میتواند از بسیاری از خطاها جلوگیری کند. پژوهشگر به هنرمند کمک میکند موضوع را درست بشناسد و هنرمند به پژوهشگر نشان میدهد که کدام بخش از مطالب قابلیت تبدیل شدن به زبان تصویری یا روایی دارد. این همکاری در نهایت باعث میشود اثر نه یک تصویرسازی سطحی از یک روایت، بلکه یک تفسیر هنری سنجیده از آن روایت باشد.
گام بعدی، انتخاب درست موضوع و قالب است. نباید همه موضوعات را در یک قالب واحد تولید کرد. اگر موضوعی ظرفیت سینمایی دارد، باید سینما را جدی گرفت. اگر مفهومی با شعر و ادبیات بهتر بیان میشود، باید اجازه داد ادبیات کار خود را انجام دهد. اگر یک مفهوم در قالب نقاشی یا گرافیک قابلیت بیشتری دارد، باید همان قالب را انتخاب کرد. حتی در هنرهای تجسمی نیز باید میان نقاشی، گرافیک، تصویرسازی، عکاسی، هنر مفهومی و سایر قالبها تفاوت قائل شد. هر یک زبان خاص خود را دارد. سیاستگذاری موفق در این زمینه یعنی ایجاد امکان برای انتخاب آزادانه و هوشمندانه قالب، نه اینکه از پیش تصمیم گرفته شود که هر موضوعی باید با یک شیوه ثابت بیان شود.
موضوع دیگر، تربیت هنرمندانی است که بتوانند میان دانش دینی و زبان هنر ارتباط برقرار کنند. هنرمندی که فقط تکنیک بداند، برای این حوزه کافی نیست و هنرمندی که فقط اطلاعات دینی داشته باشد نیز لزوماً نمیتواند اثر هنری موفق تولید کند. باید زمینهای فراهم شود که هنرمند با منابع معتبر، تاریخ هنر اسلامی، مباحث زیباییشناسی، روایتشناسی و فرهنگ دینی آشنا شود و در عین حال مهارت تخصصی خود را نیز ارتقا دهد. چنین هنرمندی میتواند بهجای تقلید از تصاویر قبلی، به دنبال کشف زبان تازهای برای بیان مفاهیم قدیمی باشد. این همان نقطهای است که هنر معاصر میتواند بهجای تکرار، وارد گفتوگو با میراث شود. در نهایت باید به مخاطب و نحوه عرضه اثر توجه کرد. اثر خوب اگر در جای نامناسب و بدون زمینه لازم عرضه شود، ممکن است نتواند ارتباط مورد انتظار را ایجاد کند.
مخاطب امروز با تصویرهای فراوانی مواجه است و برای جلب توجه او صرفاً استفاده از یک موضوع مذهبی کافی نیست. اثر باید از نظر هنری قدرت داشته باشد، زبان زمانه را بشناسد و در عین حال از سطحینگری دور بماند. سیره نبوی ظرفیت آن را دارد که درباره مسائل عمیق انسانی امروز با مخاطب سخن بگوید؛ درباره اخلاق، همدلی، وحدت، کرامت، مسئولیت اجتماعی و نحوه مواجهه انسان با دیگری. اگر هنرمندان بهجای گرفتار شدن در بازنماییهای تکراری و جزئیات کماهمیت، به این ظرفیتها توجه کنند و در کنار مطالعه و دقت معرفتی از خلاقیت هنری بهره بگیرند، میتوان امیدوار بود که آثار تازهای شکل گیرد که هم شأن سیره پیامبر را حفظ کند و هم برای انسان امروز معنا و جذابیت داشته باشد. مهم این است که میان حقیقت، زیبایی و زبان هنر تعادل برقرار شود؛ نه چیزی بیش از ظرفیت موضوع عرضه شود و نه آنقدر از معنا کاسته شود که اثر تنها یک تصویر زیبا و بیارتباط با حقیقت سیره باقی بماند.
انتهای پیام